Devrimci Hareket dergisinde Kızıldeniz’de yaşanan son gelişmelerle ilgili bir değerlendirme yazısı yayımlandı. Yazının tamamı şöyle:

NATO’dan Kızıldeniz’e yeni savaş düzeni

Giriş

Ankara’da gerçekleştirilen NATO zirvesinin ardından Ortadoğu’da yaşanan gelişmeler, zirvede ortaya konulan yeni stratejik yönelimin belirli bir coğrafyayla sınırlı olmadığını gösterdi. Devam eden süreçte Riyad’da gündeme gelen çok uluslu deniz güvenliği girişimi, Kızıldeniz’deki ticaret yollarının korunması başlığıyla sunuldu. Ancak bu gelişmeyi, Yemen’deki çatışmalar ya da deniz taşımacılığının güvenliği üzerinden değerlendirmek, yaşanan dönüşümün gerçek kapsamını görmeyi zorlaştırır.

Kızıldeniz’deki gelişmeler, bölgesel bir askeri gerilimden daha geniş bir anlam taşımaktadır. Dünya kapitalizminin keskinleşen rekabet koşullarında enerji yolları, ticaret koridorları ve stratejik geçiş noktaları üzerindeki mücadele giderek daha fazla askeri ve siyasal araçlarla yürütülmektedir. Küresel sermaye açısından kritik öneme sahip bu alanların kontrolü, ekonomik ilişkiler kadar askeri güç dengeleri üzerinden de yürütülmektedir.

Riyad’daki yeni askeri girişim, Ankara’daki NATO zirvesinde ortaya konulan stratejik yönelimden bağımsız değildir. Zirvede öne çıkan yaklaşım; askeri kapasitenin artırılması, savunma sanayisinin güçlendirilmesi, müttefiklerin daha fazla sorumluluk üstlenmesi ve küresel rekabet alanlarında daha etkin bir yapılanma üzerine kuruluydu. Kızıldeniz’deki gelişmeler bu yönelimin Ortadoğu’daki yansımalarından biridir.

Günümüzde emperyalist rekabet, orduların karşı karşıya gelmesinden ibaret değildir. Enerji kaynakları, üretim merkezleri, ticaret yolları, teknoloji ve stratejik bölgeler üzerindeki mücadele; ekonomik ve siyasal araçlarla birlikte askeri güç tarafından desteklenmektedir.

Kızıldeniz, bu yeni rekabetin önemli alanlarından biridir. Asya, Avrupa ve Ortadoğu arasındaki enerji ve ticaret akışının kritik geçiş noktalarından biri olan bölge; Babülmendep Boğazı ve Süveyş Kanalı üzerinden dünya ekonomisinin işleyişinde önemli bir yere sahiptir. Dolayısıyla bölgede yaşanan her kriz, yalnızca çevre ülkeleri değil, küresel ticaret ve enerji dengelerini de etkilemektedir.

Yemen’deki gelişmeler, bu rekabetin görünür hale geldiği başlıklardan biridir. Ensarullah’ın askeri kapasitesi, Suudi Arabistan’ın güvenlik dahil çeşitli hesapları, ABD’nin bölgesel politikaları ve İran’ın etkisi, Kızıldeniz’deki gelişmeleri daha geniş bir güç mücadelesinin parçası haline getirmektedir. İran’ın bölgesel konumu, enerji yolları üzerindeki etkisi ve Körfez güvenliği, Ortadoğu’daki yeni dengelerin temel unsurları arasında yer almaktadır.

Bu nedenle Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanma, “deniz güvenliği girişimi” sınırlılığında değerlendirilemez. Bu yapı, dünya kapitalizminin değişen güç dengeleri içinde stratejik alanların yeniden düzenlenmesinin bir örneğidir. Enerji kaynakları, ticaret yolları ve askeri kapasite üzerindeki rekabet, günümüz uluslararası ilişkilerinin temel belirleyicilerinden biri haline gelmektedir.

Türkiye de bu dönüşümün dışında değildir. Ankara’nın Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanmada yer alması; NATO içindeki konumu, savunma sanayisindeki gelişimi ve Ortadoğu ile Afrika’ya yönelik politikalarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Türkiye’nin bölgesel güç arayışı, aynı zamanda küresel rekabetin belirlediği sınırlar içinde biçimlenmektedir.

NATO’dan Kızıldeniz’e uzanan çizgi, dünya siyasetinin, yeniden paylaşım koşullarında yeni bir rekabet dönemine girdiğini göstermektedir. Büyük güçler yeni mevziler kurarken, bölgesel aktörler bu rekabet içinde daha fazla rol üstlenmekte ve askeri yapılanmalar küresel siyasetin temel araçlarından biri haline gelmektedir. Bu süreç, devletler arasındaki dengelerle beraber, ekonomik kaynakların kullanımını ve toplumların geleceğini de etkilemektedir.

Kızıldeniz’in stratejik önemi ve yeni rekabet alanı

Kızıldeniz, tarih boyunca farklı uygarlıkları ve ticaret ağlarını birbirine bağlayan stratejik bir geçiş alanı olmuştur. Günümüzdeki önemi ise coğrafi özelliklerinin ötesinde; Asya, Avrupa ve Afrika arasındaki ticaret yollarının, enerji akışlarının ve küresel tedarik zincirlerinin kesiştiği bir bölge olmasından kaynaklanmaktadır.

Özellikle Babülmendep Boğazı, dünya deniz ticareti açısından kritik geçiş noktalarından biridir. Kızıldeniz’i Aden Körfezi’ne bağlayan bu dar hat, Körfez ülkelerinden çıkan enerji kaynaklarının ve Asya üretim merkezlerinden Avrupa pazarlarına ulaşan ticari malların geçtiği önemli güzergâhlardan biridir. Bu nedenle bölgedeki herhangi bir istikrarsızlık, yalnızca askeri değil, ekonomik sonuçlar da yaratmaktadır.

Deniz yollarındaki güvenlik sorunları; taşıma maliyetlerinin yükselmesine, enerji fiyatlarının etkilenmesine ve tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesine neden olabilir. Ancak Kızıldeniz’in önemi, ekonomik olanla sınırlı değildir. Bölge aynı zamanda Ortadoğu’nun enerji kaynakları, Afrika’nın jeopolitik konumu, Hint Okyanusu’na açılan yollar ve Asya-Avrupa bağlantıları nedeniyle büyük güç rekabetinin kesiştiği alanlardan biridir.

Yemen’deki gelişmeler bu stratejik önemi daha görünür hale getirmiştir. Uzun süre bölgesel bir çatışma olarak değerlendirilen Yemen savaşı, Ensarullah’ın askeri kapasitesini artırması ve Kızıldeniz’deki deniz trafiğini etkileyebilecek hamlelerde bulunmasıyla uluslararası bir boyut kazanmıştır.

Suudi Arabistan açısından bu gelişme, sınır güvenliğinden ibaret değildir. Riyad’ın enerji ihracatı, ekonomik projeleri ve bölgesel güç konumu güvenli deniz yollarıyla doğrudan bağlantılıdır. Yemen’deki gerilim, bu nedenle hem güvenlik hem de ekonomik açıdan önemli bir unsur olarak görülmektedir.

Bununla birlikte Yemen meselesi, Suudi Arabistan ile Ensarullah arasındaki bir çatışmadan ibaret olarak ele alınamaz. Ensarullah’ın İran ile ilişkileri, ABD’nin Körfez güvenliği politikası, İsrail’in bölgesel hesapları ve enerji yollarının kontrolü, aynı güç mücadelesinin farklı boyutlarını oluşturmaktadır.

Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanma da bu daha geniş rekabet ortamının ürünü olarak gelişmektedir. Suudi Arabistan öncülüğündeki girişim, bir yandan bölgesel güvenlik kaygılarına yanıt verme arayışını yansıtırken, diğer yandan ABD merkezli küresel hesapların Ortadoğu’daki yeni biçimlerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır.

ABD açısından Kızıldeniz, ticaret gemilerinin geçtiği bir deniz hattı olmanın ötesinde bir öneme sahiptir. Körfez enerji kaynaklarının dünya piyasalarına ulaşması, İran’ın etkisinin sınırlandırılması, İsrail’in güvenliği ve Çin’in Ortadoğu ile Afrika’daki ekonomik etkisinin dengelenmesi açısından stratejik öneme sahip bir alandır.

Bu tablo, Kızıldeniz’deki gelişmelerin tek başına bir deniz güvenliği meselesi olmadığını göstermektedir. Enerji, ticaret, askeri ittifaklar ve büyük güç rekabetinin aynı alanda kesiştiği yeni dönemin önemli göstergelerinden biridir. Bölgenin askerileştirilmesi, ekonomik rekabetin giderek daha fazla güvenlik politikaları üzerinden yürütüldüğünü göstermektedir.

ABD’nin bölgesel stratejisi

Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanma girişimini anlamanın temel unsurlarından biri, ABD’nin değişen küresel stratejisidir. Washington’un günümüzdeki yaklaşımı, geçmişteki geniş çaplı doğrudan müdahalelerden farklı olarak, bölgesel müttefiklerin daha fazla sorumluluk üstlendiği ve güvenlik ağlarının ortaklıklar üzerinden oluşturulduğu bir modele dayanmaktadır.

Bu değişim, ABD’nin bölgedeki etkisini azalttığı anlamına gelmemektedir. Tersine, Çin’in ekonomik ve teknolojik yükselişi, Rusya’nın askeri kapasitesi, enerji yolları üzerindeki rekabet ve küresel güç dengelerindeki değişim, Washington’u kaynaklarını daha stratejik alanlara yönlendirmeye itmektedir.

ABD açısından temel hedeflerden biri, kendi çıkarlarıyla uyumlu hareket edecek bölgesel güçleri daha etkin biçimde sürece dahil etmektir. NATO içinde Avrupa ülkelerinden daha fazla savunma harcaması ve askeri sorumluluk talep edilmesiyle, Ortadoğu’da müttefiklerin daha fazla görev üstlenmesi aynı stratejik anlayışın farklı görünümleridir.

Kızıldeniz’deki yeni ittifak bu yaklaşımın bir örneğidir. Suudi Arabistan öncülüğünde şekillenen ve Türkiye, Mısır, Pakistan gibi askeri kapasitesi yüksek ülkelerin dahil olduğu bu yapı, görünürde bölgesel bir güvenlik girişimidir. Ancak bu tür yapılanmalar, yalnızca bölge ülkelerinin kendi ihtiyaçlarıyla değil, daha geniş küresel güç dengeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

İran faktörü bu denklemde özel bir yere sahiptir. İran’ın Basra Körfezi’ndeki konumu, Hürmüz Boğazı üzerindeki etkisi, bölgesel müttefikleri ve Çin-Rusya ile geliştirdiği ilişkiler, ABD açısından onu küresel rekabetin de önemli aktörlerinden biri haline getirmektedir.

Ortadoğu’daki gelişmeler bu nedenle birbirinden kopuk krizler olarak değerlendirilemez. Yemen’deki çatışmalar, İsrail-İran gerilimi, Körfez ülkelerinin güvenlik arayışları ve Kızıldeniz’deki askeri yapılanmalar, bölgenin gelecekteki güç dengeleri üzerinde yürütülen mücadelenin parçalarıdır.

ABD’nin amacı, Ortadoğu’daki etkisini korurken Çin ve Rusya ile yürüttüğü küresel rekabette kaynaklarını daha etkin kullanmaktır. Bu nedenle Washington bir yandan askeri varlığını sürdürürken, diğer yandan müttefiklerinin daha fazla askeri ve ekonomik sorumluluk üstlenmesini teşvik etmektedir.

Bu süreçte bölgesel aktörler sadece dışarıdan belirlenen politikaların uygulayıcıları değildir. Suudi Arabistan’ın bölgesel güç arayışı, Mısır’ın jeopolitik konumu, Pakistan’ın askeri kapasitesi ve Türkiye’nin savunma sanayisi alanındaki gelişimi, bu yeni güvenlik düzeninin oluşumunda etkili unsurlardır. Yine de bu aktörlerin hareket alanı, içinde bulundukları uluslararası güç ilişkileri tarafından belirlenmektedir. Büyük güçler, tarih boyunca doğrudan askeri güçleriyle beraber; ittifaklar, ekonomik ilişkiler ve bölgesel ortaklıklar yoluyla nüfuz alanlarını korumaya çalışmıştır. Kızıldeniz’deki yeni yapılanma da bu tarihsel eğilimin güncel biçimlerinden biridir.

Türkiye’nin yeni denklemdeki yeri

Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanmanın dikkat çeken unsurlarından biri Türkiye’nin bu süreçteki konumudur. Ankara’nın Suudi Arabistan öncülüğündeki girişimde yer alması, yalnızca bölgesel bir diplomatik tercih olarak değerlendirilemez. Türkiye’nin son yıllardaki dış politika çizgisi; “daha bağımsız hareket eden bölgesel güç olma” iddiası ile Batı merkezli güvenlik sistemleriyle sürdürdüğü ilişkilerin birlikte yürütüldüğü bir çerçevede biçimlenmektedir.

Türkiye’nin Kızıldeniz’deki rolünü anlamak için resmi açıklamalara değil, ülkenin uluslararası sistem içindeki konumuna bakmak gerekir. Türkiye, 1952’de NATO’ya katılmasından bu yana askeri bir ittifakın üyesi olmakla kalmamış; Batı merkezli siyasal, ekonomik ve askeri ilişkilerin önemli bir parçası olmuştur.

Soğuk Savaş döneminde Türkiye’nin NATO içindeki rolü, Sovyetler Birliği’ni çevreleme stratejisinin güney kanadında yer almak üzerine kuruluydu. Karadeniz, Ortadoğu ve Kafkasya’ya yakınlığı; enerji yolları üzerindeki konumu ve askeri kapasitesi, Türkiye’yi NATO açısından stratejik bir ülke haline getirdi. Bugün değişen ise bu önemin ortadan kalkması değil, yeni rekabet alanlarıyla birlikte yeniden şekillenmesidir.

Ukrayna savaşıyla Karadeniz’in yeniden büyük güç rekabetinin merkezlerinden biri haline gelmesi, Ortadoğu’daki gerilimler, enerji hatları ve Afrika Boynuzu’ndaki gelişmeler Türkiye’nin jeopolitik önemini artırmaktadır. Ankara’nın savunma sanayisindeki kapasite artışı, deniz faaliyetleri ve farklı bölgelerde geliştirdiği askeri iş birlikleri de bu rol arayışının parçalarıdır. Fakat bir ülkenin daha fazla askeri rol üstlenmesi, tek başına daha bağımsız hale geldiği anlamına gelmez. Belirleyici olan, sahip olunan kapasitenin hangi siyasal hedefler doğrultusunda ve hangi uluslararası ilişkiler içinde kullanıldığıdır.

Türkiye’nin Kızıldeniz’deki varlığı da bu açıdan değerlendirilmelidir. Bu girişim, deniz güvenliği veya ticaret yollarının korunması başlıklarıyla sınırlı değildir. Aynı zamanda İran’la yaşanan bölgesel rekabetin, Körfez güvenliğinin ve ABD’nin Ortadoğu stratejisinin bir parçası olarak şekillenmektedir.

Ankara açısından süreç çok boyutludur. Türkiye bir yandan Suudi Arabistan, Mısır ve Körfez ülkeleriyle ekonomik ve diplomatik ilişkilerini geliştirmeye çalışırken, diğer yandan savunma sanayisi üzerinden bölgesel etkisini artırmayı hedeflemektedir. Bu yönelim, Türkiye’yi yeni askeri iş birliklerine daha fazla yaklaştırmaktadır.

Savunma sanayisinin büyümesi, askeri teknolojilerin geliştirilmesi ve ihracat kapasitesinin artması, sermaye açısından yeni alanlar yaratmaktadır. Ancak bu süreç, kamu kaynaklarının hangi önceliklere göre kullanıldığı ve ekonomik kapasitenin hangi toplumsal ihtiyaçlara yönlendirildiği tartışmasını da beraberinde getirmektedir.

Savaş ekonomisinin temel özelliği yalnızca daha fazla silah üretmek değildir. Aynı zamanda üretim gücünün, teknolojik kapasitenin ve ekonomik kaynakların askeri ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden düzenlenmesidir. Bu süreçten yarar sağlayan sektörler ve sermaye grupları bulunurken, maliyetler toplumun geniş kesimleri üzerinde çeşitli biçimlerde etkili olmaktadır.

Türkiye’nin Kızıldeniz’deki konumu, bu nedenle sadece “güçlenme” ya da “bağımlılık” başlıklarıyla açıklanamaz. Mesele, Türkiye’nin yeni askeri düzen içinde üstlendiği rolün ekonomik, siyasal ve toplumsal sonuçlarının birlikte değerlendirilmesidir.

Günümüz dünyasında bölgesel güçler, küresel rekabetlerden bağımsız hareket edememektedir. Enerji yolları, ticaret koridorları, askeri teknolojiler ve güvenlik ittifakları üzerinden şekillenen yeni dönemde ülkeler, emperyalist güçlerin belirlediği çerçeveler içinde kendi pozisyonlarını oluşturmaya çalışmaktadır.

Türkiye’nin Kızıldeniz’deki varlığı da bu çelişkili konumun bir örneğidir. Ankara, bir yandan bölgesel etkisini artırmaya çalışırken, diğer yandan NATO üyeliği ve küresel ekonomik ilişkilerinin belirlediği sınırlar içinde hareket etmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin önündeki temel mesele, askeri kapasite artışının hangi siyasal ve toplumsal hedeflerle ilişkilendirileceğidir.

İran gerilimi ve Ortadoğu’da yeni cepheleşme

Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanmayı Yemen dosyası sınırlılığında değerlendirmek, bölgedeki daha geniş güç mücadelesini gözden kaçırmak anlamına gelir. Yemen’deki çatışma, Ortadoğu’da uzun süredir devam eden rekabetin bir yansımasıdır. Bu rekabetin merkezinde İran’ın bölgesel konumu, ABD’nin Ortadoğu stratejisi ve İsrail’in güvenlik politikaları bulunmaktadır.

İran meselesi artık nükleer program ya da ikili diplomatik gerilimler konusunu aşmış durumda. İran’ın enerji yolları üzerindeki etkisi, Körfez’deki konumu, Irak-Suriye hattındaki ilişkileri ve Çin-Rusya ile geliştirdiği bağlar, onu küresel güç mücadelesinin önemli başlıklarından biri haline getirmektedir.

ABD, bölgedeki etkisini korumaya çalışırken İran, kendi nüfuz alanını genişletmeye yönelmektedir. İsrail ise bu rekabet içinde güvenlik stratejisini daha saldırgan bir çizgide sürdürmektedir. Yemen, Suriye, Irak ve Lübnan gibi alanlarda yaşanan gelişmeler, bu daha geniş güç mücadelesinin farklı cephelerini oluşturmaktadır.

Suudi Arabistan’ın yeni askeri ittifak arayışı da bu koşullar içinde şekillenmektedir. Riyad açısından mesele, ticaret yollarının güvenliğinden ibaret değildir. Aynı zamanda enerji altyapısını korumak, İran’ın etkisini dengelemek ve değişen Ortadoğu dengelerinde daha güçlü bir konum elde etmektir.

Bununla birlikte bölgedeki rekabet yalnızca devletlerin kendi ulusal hedefleriyle açıklanamaz. Ortadoğu’daki güç mücadeleleri, büyük güçlerin küresel hesaplarıyla iç içe ilerlemektedir. ABD’nin İran’ı sınırlandırma politikası, İsrail’in güvenlik yaklaşımı ve Körfez ülkelerinin arayışları aynı stratejik zeminde birleşmektedir.

İran’ın Çin ve Rusya ile geliştirdiği ilişkiler de bu tabloyu daha karmaşık hale getirmektedir. Enerji anlaşmaları, ekonomik iş birlikleri ve diplomatik yakınlaşmalar, Ortadoğu’nun artık yalnızca ABD’nin belirlediği bir alan olmadığını göstermektedir.

Bu nedenle Kızıldeniz’deki askeri yapılanma, İran’a yönelik politikalar ve Körfez’deki yeni güvenlik arayışları birbirinden kopuk gelişmeler değildir. Bunlar, küresel güç merkezleri arasındaki rekabetin bölgesel yansımalarıdır.

Bu yeni dönemde rekabet alanları da genişlemektedir. Deniz yolları, enerji altyapıları, limanlar, ticaret koridorları ve ekonomik bağlantılar, askeri ve siyasal mücadelenin parçaları haline gelmektedir. Kızıldeniz’deki gelişmeler bu dönüşümün somut örneklerinden biridir. Ancak bu yeni cepheleşmelerin toplumsal sonuçları da göz ardı edilemez. Büyük güç rekabetleri çoğu zaman güvenlik söylemleriyle yürütülürken, sonuçları bölge halkları açısından istikrarsızlık, savaş, göç ve ekonomik yıkım biçiminde ortaya çıkabilmektedir.

Irak, Libya ve Afganistan deneyimleri, askeri müdahalelerin güvenlik ve istikrar söylemleriyle meşrulaştırıldığını; fakat sonuçlarının toplumlar açısından ağır bedeller yaratabildiğini göstermiştir. Ortadoğu’daki yeni askeri dengeler değerlendirilirken bu tarihsel deneyimlerin dikkate alınması gerekir.

Yeni savaş düzeninin ekonomik ve toplumsal sonuçları

NATO Zirvesi’nden Kızıldeniz’deki yeni askeri yapılanmaya uzanan süreç, yalnızca dış politika ve askeri dengeler üzerinden değerlendirilemez. Bu gelişmeler aynı zamanda dünya ekonomisinin nasıl yeniden örgütlendiğini göstermektedir. Askeri rekabetin derinleştiği dönemlerde olduğu gibi bugün de savaş hazırlıkları; üretim yapılarından kamu bütçelerine, teknoloji politikalarından toplumsal önceliklere kadar geniş bir dönüşümü beraberinde getirmektedir.

Kapitalizmin tarihinde savaşlar, hiçbir zaman cephelerde yaşanan askeri çatışmalarla sınırlı kalmamıştır. Büyük güçler arasındaki rekabet, ekonomik kapasitenin, üretim gücünün ve kaynakların yeniden düzenlenmesini beraberinde getirmiştir. Günümüzde savunma sanayisinin büyütülmesi, askeri teknolojilere yapılan yatırımların artırılması ve stratejik sektörlerin güvenlik gerekçeleriyle yeniden yapılandırılması bu eğilimin güncel biçimleridir.

NATO Zirvesi sonrasında ortaya çıkan tablo da bu dönüşümü göstermektedir. Mesele, daha fazla asker, silah ya da askeri üsten ibaret değildir. Çip teknolojilerinden yapay zekâya, enerji hatlarından lojistik merkezlere kadar birçok alan, küresel rekabetin stratejik unsurları haline gelmektedir.

Savaş ekonomisi, askeri sektörleri büyütmenin yanında, devletlerin kaynak kullanım biçimini değiştirir ve toplumsal öncelikleri yeniden belirler. Kamu bütçelerinde askeri harcamaların artması, eğitim, sağlık, barınma ve sosyal hizmetler gibi alanlara ayrılabilecek kaynaklar üzerinde baskı oluşturabilir.

Savunma sanayisinin büyümesi, kapitalist ekonomi içinde önemli bir kâr alanı yaratmaktadır. Askeri teknoloji şirketleri, silah üreticileri, enerji ve lojistik sektöründeki büyük sermaye grupları bu süreçten ekonomik olarak yararlanabilir. Buna karşılık savaş ekonomisinin maliyetleri kamu bütçeleri, borç yükleri ve toplumsal ihtiyaçların geri plana itilmesi yoluyla geniş kesimlere yansıyabilir.

Bu nedenle güvenlik politikaları, askeri kapasiteyle sınırlı ele alınamaz. Aynı zamanda ekonomik kaynakların nasıl dağıtıldığı ve hangi sınıfsal çıkarların desteklendiği sorusunu da gündeme getirir. Bir ülkenin askeri gücü artarken toplumsal eşitsizlikler derinleşiyorsa, burada yalnızca teknolojik ilerlemeden değil, kaynakların kullanımındaki siyasal tercihlerden de söz etmek gerekir.

Türkiye açısından da bu tartışma önem taşımaktadır. Savunma sanayisindeki gelişim, teknolojik kapasite ve üretim gücü ülke açısından önemli başlıklardır. Fakat bu alanların büyümesi değerlendirilirken, ihracat rakamları ve askeri başarılarla beraber, yaratılan kapasitenin toplumun genel ihtiyaçlarıyla nasıl ilişkilendirildiği de dikkate alınmalıdır. Çünkü savaş ekonomisi kısa vadede belirli sektörlerde büyüme yaratabilir. Ancak uzun vadede ortaya çıkacak sonuçlar, kaynakların nasıl dağıtıldığına bağlıdır. Askeri kapasite artarken ekonomik eşitsizliklerin büyümesi, toplumsal önceliklerin değiştiğini gösterir.

Bugün dünya genelinde benzer bir eğilim görülmektedir. Avrupa ülkeleri savunma harcamalarını artırırken, ABD ise askeri kapasitesini ve müttefik ağlarını yeniden düzenlemektedir. Ortadoğu’da da yeni güvenlik yapılanmaları kurulmaktadır.

Tarih boyunca, savaşlardan ekonomik kazanç sağlayanlarla savaşların bedelini ödeyenler çoğu zaman aynı kesimler olmamıştır. Bugün de askeri rekabetin merkezinde yer alan çıkarlarla, bu rekabetin toplumsal maliyetlerini taşıyan halkların konumu arasındaki fark temel bir gerçek olarak varlığını sürdürmektedir.